رامين شريف زاده :طبق خبرهاي رسيده قرار است فيلم «ميناي شهر خاموش» همزمان با سالگرد غم انگيز زلزله بم، در سينماهاي كشور اكران شود. نخستين پرسشي كه پس از شنيدن اين خبر در ذهن نگارنده شكل گرفت، بحث نسبت ميان فيلم رضويان با زلزله بم بود. پرسشي مبني بر آنكه آيا فيلم به صرف داشتن چند سكانس از شهر بم، موضوعيتي با بحث زلزله مي يابد يا اينكه طرح چنين ادعايي صرفا يك حربه تبليغاتي جهت جذب مخاطبان ناآشنا با موضوع فيلم است؟
اين سطور با توضيح و تحليل واضح و روشن اين فيلم تلاش دارد تا مسئولين محترم سينمايي به خصوص تصميم گيرندگان در اين زمينه و مخاطبين گرامي را با مفهوم و تاثيري كه اين فيلم مي تواند انتقال دهد آشنا سازد.
ميناي شهر خاموش
تهيه كننده و كارگردان: امير شهاب رضويان
دكتر بهمن پارسا جراح معروف قلب كه سالهاست در آلمان به سر مي برد در پاسخ به درخواست قناتي، دوست قديمي پدرش مبني بر سفر به ايران جهت جراحي قلب خواهرزاده قناتي تصميم به بازگشت به ايران مي گيرد. بيژن برادر دكتر پارسا ازاو مي خواهد كه در فرصت به دست آمده زمين و نخلستان پدري خودشان در شهر بم را پيش از بازگشت به آلمان به فروش رساند.
همسر آلماني دكتر پارسا مدتي پيش و بطور ناگهاني او را ترك كرده و سارا تنها فرزند دكتر، با دادن تيله هايي به پدرش كه در حقيقت يادگار دوران كودكي دكتر بوده از وي مي خواهد تا او را از حال خود بي خبر نگذارد. دكتر پارسا به ايران بازمي گردد و جراحي را با موفقيت به انجام مي رساند. بيمار، رزمنده اي است كه تركشي در كنار قلبش جاي گرفته بود و هر لحظه او را به مرگ نزديكتر مي كرد.
ايرج بهرامي جوان لوده و هرزه اي كه فروشنده مشروبات الكلي است از سوي قناتي به عنوان راننده شخصي دكتر پارسا انتخاب شده است. قناتي از دكتر پارسا مي خواهد كه او را در سفر به بم همراهي كند. پارسا كه در ابتدا راضي به اين سفر نبود با يادآوري خاطرات دوران كودكي اش، سرانجام موافقت خود را با اين سفر اعلام مي كند. دكتر كه همراه قناتي و ايرج راهي بم شده اند خبردار مي شود كه چاه هاي آب نخلستان و زمين هاي پدري اش از مدتي پيش خشك شده اند. قناتي به جبلي، كارگر و نگهبان باغ كمك مي كند تا چاه هاي آب را مجدداً احيا كنند.
دكتر پارسا در لابه لاي خاطراتش مينا آذربهرام، دختري را به ياد مي آورد كه در دوران كودكي و نوجواني دوست و همبازي او بوده و عشق او را در دل داشته است. اين يادآوري آغازگر جستجوي دكتر پارسا براي يافتن مينا در شهر بم مي شود.
قناتي به اصرار پارسا، حكايت چگونگي آشنايي اش با پدر پارسا را بازگو مي كند. قناتي از دختري مي گويد كه روزگاري دور عاشق او بوده و قصد ازدواج با او را داشته است. قناتي در آن ايام سرباز بوده و چون كسي را براي خواستگاري كردن دختر نداشته، از فرمانده پادگان، سرهنگ پارسا، پدر دكتر تقاضا مي كند كه اين لطف را در حق او انجام دهد اما سرهنگ با ديدن دختر، دلباخته او شده و دختر را براي خود خواستگاري مي كند. قناتي از آن پس هرگز به فكر ازدواج نمي افتد. دكتر پارسا نيز علي رغم جستجوهاي فراوانش نمي تواند اثري از مينا آذربهرام بيابد.
مدرنيته و بحث تحقير نظام هاي مستقل
مدرنيته در معناي دقيق خود نام دوراني در تاريخ تمدن غرب است كه از اواخر قرن چهاردهم و اوايل قرن پانزدهم (پايان قرون وسطي و شكل گيري رنسانس) آغاز شده و با فراز و نشيب ها و تحولاتي تا امروز نيز تداوم يافته است. دوران مدرنيته در مجموع داراي ويژگي هايي است كه مهمترين آن عبارتند از: سكولاريسم، تكيه و تأكيد بر عقل تكنيكي نفسانيت مدار يعني عقلي منطقع از وحي كه تابع و بلكه جسم اهواء بشري است، سيطره نسبي انگاري در قلمروهاي معرفت شناسي و اخلاق، اعتقاد به حق قانونگذاري توسط بشر و نفي قانون الهي، سرمايه سالاري كه وجه اقتصادي تمدن مدرن را تشكيل مي دهد و نهيليسم يا نيست انگاري كه در معناي دقيق اصطلاحي خود مترادف است با نيست انگاشتن حضور و هدايت الهي.
براي شناخت ماهيت نظام جهاني سلطه و باطن حقيقي سياست در غرب و فهم جوهر فلسفه ها، انديشه ها و دكترين هاي سياسي غربي بايد به درك حقيقت مدرنيته نائل آمد و آن ميسر نخواهد شد مگر آنكه ويژگي هاي مدرنيته به خوبي درك شود.
آنچه كه در مجموع بايد به آن اشاره كرد آنكه مدرنيته ويژگي هاي خاصي چون حاكميت نظام سرمايه، دموكراسي برپايه نظام پول و قدرت، زايش مكاتبي چون فمنيسم، پلوراليزم، سكولاريسم و... را در خود پرورانده است كه در حقيقت شرط نخست ورود به دنياي مدرن براي هر جامعه و فرهنگي، پذيرش و سر سپردن به آن قوانين و باورهاست. بدون شك اين اهداف محقق نخواهد شد مگر آنكه فكر و انديشه حاكم بر يك جامعه و به عبارتي فرهنگ عمومي جامعه آمادگي پذيرش آن را پيدا كند. براي اينكه ملت ها وابستگي به فرهنگ سرمايه داري را بپذيرند و تقليد و پيروي از الگوهاي آن را از ضروريات اجتناب ناپذير زندگي خود بدانند، لازم است كه احساس كنند خود چيزي ندارند و يا آنچه دارند بي ارزش و غيرمفيد است. اين خود كم بيني و احساس نيازمندي سبب مي شود، دست نياز به سوي دنياي سرمايه داري دراز كنند و براي جبران عقب ماندگي و رسيدن به قافله تمدن، فرهنگ سفارشي آنها را بپذيرند.لذا براي ايجاد آن احساس و نياز، نظام سرمايه داري اقدام به بي اعتبار ساختن فرهنگ بومي و از خود بيگانه ساختن ملت ها مي كند و براي دستيابي به اين هدف از راه ها و ابزارهاي گوناگوني بهره مي گيرد.
انديشمندان غرب به منظور تلقين باورهاي دنياي مدرن به ساير جوامع و فرهنگ ها از طريق سينما شيوه هاي مختلفي را به كار مي گيرند كه در ادامه به برخي از مهم ترين آنها اشاره مي شود.
1- آنان از يك سو با ترويج فرهنگ مادي گرايانه (مصرف گرايي، تجمل گرايي، لذت، و...) به وسيله رسانه هايي چون سينما، توجه مردم را به مسائل مادي جلب كرده و از سوي ديگر با بزرگ نمايي مشكلات و نكات منفي موجود در جوامع هدف، ناكارآمدي سيستم و نظام حاكم بر آن كشورها و عدم پاسخگويي دولت مردان جهت رفع نيازهاي مادي ملت، آنان را نسبت به مسئولان و فضاي حاكم بر جامعه بدبين مي سازند.
2- آنان از يك سو با بيان شعارهاي فريبنده (آزادي، حقوق بشر، دموكراسي و...) به ذهنيت سازي در جوامع پرداخته و از سوي ديگر با ايجاد جو نااميدي، اضطراب و فقدان اميد به آينده اي روشن توسط عوامل دروني خود و همچنين ايجاد غوغاسالاري سياسي در نبود آزادي انديشه و آزادي اجتماعي، افكار عمومي جامعه را نسبت به حكومت و شيوه حكومتداري بدبين ساخته و گسترش آنارشي را تسهيل مي بخشند.
3- آنان از يك سو با ناكارآمد نشان دادن دين در هزاره سوم و عدم توانايي آن در پاسخگويي به جنبه هاي مختلف زندگي انساني (مادي و معنوي) از آن به عنوان مانعي جهت پيشرفت علم و تكنولوژي ياد كرده و تلاش فراواني مي كنند تا با تزريق باورهاي خرافي، اباحه گري در جامعه را افزايش بخشند.
ناكارآمد نشان دادن نظام اسلامي در اداره حكومت و القاي عدم توان پاسخگويي به نيازهاي مردم، مستبد نشان دادن رهبران سياسي و معنوي جامعه، تضييع حقوق زنان و دنياطلبي رهبران انقلاب به عنوان يك اصل اجتناب ناپذير در سراسر دنيا، از جمله مهمترين اهدافي است كه دشمن به منظور استيلاي فرهنگي، سياسي، اقتصادي و نظامي خود بر كشورهاي هدف همواره در دستور كار خود قرار داده است.
در اين قبيل آثار معمولا كارگردان تلاش مي كند تا با نمايش فلاكت و بدبختي اقشار مختلف مردم، مخاطب خود را به سوي چنين باوري سوق دهد كه هيچ نقطه اميدي براي بهبود يافتن شرايط موجود جامعه نمي توان متصور بود. برخي كارگردانان حتي پا را فراتر گذاشته و با تجويز نسخه حمايت از منجي بيروني، سعي در فراهم آوردن زمينه هاي تغيير حكومت مي كنند.
هنگامي كه ايدئولوگ ها موفق به القا ياس و نااميدي در ذهن مخاطبان خود شدند، نوبت به اجراي فاز دوم طرح، يعني ارائه راه حل براي نجات از اين وضعيت نابسامان و خفقان آور مي شود. در اين مرحله است كه با مسائلي چون تشويق به آنارشي، ابراز مخالفت و پذيرفتن يك باور جديد كه ريشه در مباحث سكولاريستي و پلوراليستي دارد، روبرو مي شويم. كارگردان در اين روش با استفاده از دو روش تشويق مستقيم و غيرمستقيم مخاطبان خود را به ابراز مخالفت و گاه رفتارهاي آنارشيستي تحريص مي كند.
در فيلم «ميناي شهر خاموش» ساخته اميرشهاب رضويان كه متأسفانه به دليل بي توجهي كميته انتخاب، برنده جايزه فجر نيز شد، مخاطب با سه نسل از مردم جامعه روبرو مي شود. قناتي نماينده نسل پيش از انقلاب، فردي هنرمند با توانائي هاي ويژه اي است كه با وجود كهولت سن در آباداني ايران حرف اول را مي زند. خاك، زمين و ميهن براي او مفهوم عميق و مقدسي دارد و همواره در تلاش براي احياي آن است. دكتر پارسا نماينده نسل اول پس از انقلاب، با پيروزي انقلاب جلاي وطن كرده و زندگي در غربت را به ماندن در وطن ترجيح داده است. او اگرچه از لحاظ علمي و تخصص در جايگاه رفيعي قرار دارد اما در زندگي خصوصي و عاطفي خود شكست خورده است. ايرج بهرامي نماينده نسل جوان امروز، شخصي بي بندوبار، لاقيد، خوش گذران، بي سواد و هرزه است كه تنها در فكر عياشي و خوش گذراني بوده و در زندگي هيچ هدف و آمالي ندارد.
مرز مشترك ميان قناتي و دكتر پارسا، شكست در زندگي است. قناتي به دختري علاقه مند بوده كه توسط يك سرهنگ (نماينده قدرت رژيم پهلوي- پدر دكتر پارسا) به نامردي از او ربوده شد و دكتر پارسا نيز دل در گرو دختري زرتشتي به نام مينا آذربهرام داشته كه با مهاجرت به خارج او را از دست داده است و حال كه پس از گذشته 20 سال از انقلاب به وطن بازگشته، نمي تواند او را بيابد. عشق قناتي و دكتر پارسا نه از جنس عشق هايي معمول جامعه به معشوقي زميني است بلكه معنا و مفهومي بس عميق تر در پس پرده دارد. اين معشوقه همان وطن و خاك آبا و اجدادي است كه يك روز به زور تصاحب شده و ديگر روز به دليل بي اعتنايي و بي توجهي مردم به آن، گم و ناپيدا شده است!!! گريستن قناتي و پارسا در آغوش هم كه در سكانس پاياني به نمايش درمي آيد نشان از دردي مشترك ميان دو نسل دارد! آنچه در اين ميان قابل تأمل است بحث مبرا كردن مردم از خطا و اشتباه است به اين معنا كه قناتي و پارس ها هر دو بي گناه و ستم ديده توسط نظام حاكم به تصوير درآمده اند.
رضويان به منظور ملموس تر كردن باور از دست رفتن مام وطن و تحقير وضعيت موجود جامعه كه توهيني صريح به مردم محسوب مي شود از ترفندها و لوازم ديگري نيز بهره برده است. نمايش خيابان هاي پرترافيك و پرتزاحم، عدم رعايت مقررات راهنمايي و رانندگي از سوي رانندگان، رفتارهاي نامعقولانه مردم در كوچه و بازار، هرزگي و چشم چراني مردم، گويش هاي نامطلوب و زننده جوانان، عدم پايبندي مردم به قانون، تكرار اين حرف از زبان دكتر كه همه چيز تغيير يافته و براي من غريب است و حتي خط دهي مضحك گوشي موبايل همگي حكايت از وضعيت ناهنجار كشور دارد. اين موضوع به خصوص هنگامي كه با وضعيت مطلوب زندگي در كشوري مثل آلمان مقايسه مي شود، نمود بيشتري مي يابد.
در اين ميان از مباحثي كه در برنامه هاي تلويزيوني داخل هتلي كه دكتر پارسا در آن مستقر بود نيز نبايد غافل بود. درحالي كه مسئولان دولت از انرژي هسته اي و پيشرفت صحبت مي كنند، خيابان هاي شهر مملو از بدسليقگي، بي قانوني و ازدحام است.
فيلم «ميناي شهر خاموش» از آن دسته فيلم هايي است كه در پايان به معرفي يك منجي بيروني نيز مي پردازد به اين معنا كه تنها راه اصلاح نابساماني هاي موجود، همكاري و هماهنگي نسل پيش از انقلاب با آناني كه جلاي وطن كرده اند مي باشد. اين موضوع در سكانس عمل جراحي دكتر نيز مورد تاكيد قرار گرفته است. رزمنده اي كه به دليل تركش كنار قلبش هر لحظه به مرگ نزديك تر مي شود توسط دكتر پارسا حيات مجدد مي يابد. البته چنين مواردي پيش از اين در فيلم «عشق طاهر» نيز مورد تأكيد قرار گرفته بود جايي كه دختر يك رقاصه رژيم پهلوي پس از بازگشت به ايران و همكاري با پدر پيرش كه توسط نسل اول انقلاب به اعتياد كشانده شده بود، خود را باز يافته و به اصطلاح به استيفاي حقوق خود مي پردازند